صنعت سیمان در ایران

تاريخچه صنعت سيمان
 
پيدايش سيمان
همانطور كه ميدانيد از آغاز زندگي مدني ، بشر همواره سعي در جهت مقاوم سازي بناهاي ايجادي خود نموده و از هزاران سال قبل از ميلاد انسانها علاوه بر استفاده از گل رس و گچ از ماده چسبنده ديگري كه بطور مصنوعي تهيه مي شد و از طريق پاشيدن آب به روي سنگ آهك و شگفته شدن آن و متعاقباً توليد گرد آهك استفاده مينمود . ولي اين ملات ها براي استفاده در كانالهاي آب و زير آب قابل استفاده نبوده. براي اولين بار روميان از خاصيت تركيب ماده اي بنام پوزلان و آهك شگفته و آب پي بردند كه با تركيب اين مواد ملاتي بدست ميآيد كه سخت و مقاوم و قابل استفاده در زير آب بوده و اين كشف اولين گام براي توليد سيمان ميباشد . سيمان  براي نخستين بار بوسيله پاركر ( Parker ) انگليسي در سال 1796 از پختن سنگ هاي مارل لندن و سنگ آهك تهيه و بكار گرفته شد ه  . در فاصله سالهاي 1819 1815 دو دانشمند محقق، يكي فرانسوي بنام ويكات ( Vicat ) و ديگري آلماني بنام فجهون ( Fjhon ) بطور جداگانه دريافتند كه از پختن سنگ آهك و 25 الي 30 درصد خاك رس مناسبترين تركيب محصول سيمان بدست ميآيد . اولين بار يك معمار انگليسي بنام اسپيدن در  سال 1824  مخلوط مصنوعي دوغاب گونه اي از سنگ آهك و خاك رس تهيه و براي خوب هموژن نمودن آن، با حرارت پائين تر از حرارت ذوب، گرما داده ودر نهايت فرآورده هاي بدست آورد كه به آن سيمان پرتلند گفته شد. بعلت شباهت اين محصول با سنگ هاي منطقه اي بنام پرتلند در انگلستان، بنام سيمان پرتلند معروف گرديد.    كوره دوار براي اولين بار در سال 1885 بوسيله رافوم انگليسي وارد تكنولوژي پخت سيمان به روش تر گرديد و بعدها اين روش بتدريج توسط دانشمندان ديگر تكميل و در سال 1929 با ايجاد سيستم پيش گرمكن، روش تر منسوخ وتوليد سيمان  با روش پيش گرمكن متداول گرديد .
 تاريخچه سيمان در ايران
      با توجه به ايجاد صنعت سيمان در جهان و واردات آن توسط شركتها، سفارتخانه ها خارجي و بازرگانان داخلي لزوم راه اندازي كارخانه توليد سيمان در آن زمان اجتناب ناپذير بوده و در اين راستا اولين كارخانه توليد سيمان به ظرفيت 100 تن در روز در جنوب شرقي تهران نزديك به كوي بي بي شهربانو در سال 1312 راه اندازي گرديد. متعاقب آن با توجه به نياز روزافزون اين محصول ، علاوه بر طرح توسعه و افزايش ظرفيت در كارخانه فوق كارخانجات ديگري نيز تاسيس گرديد. در حال حاضر ظرفيت توليد 52 کارخانه  فعال کشور جمعاً 1/52 ميليون تن در سال ميباشد. طرح هاي در دست اجراء كه احتمالا تا سال 1390  راه اندازي خواهد شد 6/34 ميليون تن در سال برآورد ميگردد که ظرفيت توليد سيمان در سال 1390 را به رقم 7/86 ميليون تن در سال خواهد رساند
توليد و مصرف سيمان در جهان
سال 2006  در جهان توليد سيمان  مقدار 2609 ميليون تن،  مصرف2556 ميليون تن،  صادرات 179 ميليون تن و واردات 165 ميليون تن بوده (صورت ريز منطقه اي در جدول پيوست 1 و 2  ) همانطور كه در جداول مذكور مشاهده ميگردد صادرات اين محصول كلآ 7 % توليد ميباشد بدليل آنك سيمان داراي وزن مخصوص بالا بوده و حمل و جابجايي آن با كرايه حمل سنگين روبرو ميباشد.  به همين دليل كارشناسان ،  حمل و نقل بيش از 400  كيلومتر آن را مقرون به صرفه ندانسته البته  اين بحث در حالي بررسي و عنوان گرديده كه قيمت هر بشكه نفت زير 50 دلار بوده و با توجه به افزايش قيمت فعلي نفت،  بررسي مجددي لازم دارد.    
    بررسي توليد سيمان در ايران
   همانطوريكه در تاريخچه صنعت سيمان در ايران آمده در حال حاضر 52  شرکت توليد سيمان با ظرفيت توليد سالانه 1/52 ميليون تن در حال فعاليت ميباشند ( آذرماه 1387 ) كه از اين مقدار 8/715 هزار تن آن سيمان سفيد بوده ( اروميه 5/157 ، ساوه 315 ، بنويد 5/157 و شمال 8/85). طرح هاي توسعه و طرح هاي جديد گشايش اعتبار شده كه تا سال 1390 احتمال راه اندازي آن ميباشد در حدود 6/34  ميليون تن در سال ميباشد. -ليست کارخانجات در حال توليد تا فروردين ماه 1387 پيوست شماره 3 -ليست کارخانجات در حال احداث تا سال 1390 پيوست شماره 4 - ظرفيت و پيش بيني توليد کارخانجات و پروژه ها به تفكيك هر استان پيوست شماره 5
بررسي توليد و مصرف در كشورهاي همسايه
کشور هاي عضو پيمان خليج فارس كشورهاي عربستان، كويت، عمان، قطر، بحرين، امارات متحد عربي، كشورهاي عضو پيمان خليج فارس را تشكيل داده و از اهداف مهم اين اتحاديه برقراري پول واحد در سال 2010 ميلادي و همچنين توسعه صنعت توريسم و ... ميباشد . از ويژگيهاي مهم اين اتحاديه مي توان به: توانائي صدور 13 ميليون بشكه نفت خام در روز با 500 ميليارد دلار صادرات ساليانه، افزايش درآمد سرانه، بزرگترين توليدكننده در صنعت پتروشيمي،  پيشرفت چشمگير  در صنعت توريسم اشاره نمود.  حال با توجه به اهداف و ويژگيهاي اين اتحاديه و توانائي هاي مالي، لزوم سرمايه گذاري وسيع در بخش عمراني و توريسم كاملاً محسوس بوده لذا جهت پيشبرد هريك از اهداف فوق لزوم مصرف سيمان در حد وسيع كاملاٌ الزامي است.  جدول پيوست شماره 7 توليد سيمان در سال 2006  ، ظرفيت توليد و نياز در سال 2010  كشورهاي شوراي خليج فارس و عراق  نشان داده شده است . جدول شماره 8 پيوست،  حجم سرمايه گذاريهاي در دست هريك از كشورهاي عضو پيمان خليج فارس و درآمد سرانه و مصرف سرانه سيمان آنها را در سال 2006  نشان ميد هد . با توجه به جداول شماره 5 و 6  مذكور  توليد سيمان و نياز كشورهاي حوزه خليج فارس و  پروژه هاي در دست و مبالغ  سرمايه گذاري (688 ميليارد دلار) منتج ازگزارش CES در ميابيم كه نياز به سيمان در منطقه مطمئناٌ وجود خواهد داشت. با توجه به پيش بيني مازاد توليد سيمان عربستان كه 28 ميليون تن در سال2010 برآورد ميگردد و همچنين نياز سودان و اتيوپي كه مرز آبي با عربستان دارند  بخشي از مازاد توليد عربستان را جذب خواهند نمود. شركتهاي سيماني ايران ميبايست براي نياز اين كشورها علي الخصوص قطر و بحرين و امارات متحده عربي فعاليت خاصي بنمايند.  
بررسي سيمان عراق
          بررسي ظرفيت ، توليد ، مصرف سيمان عراق كشور عراق قبل از حمله آمريكا به اين كشور داراي 20 شركت توليد سيمان به ظرفيت 19 ميليون تن توليد بوده كه صورت ريز اين شركتها به همراه موقعيت جغرافياي آن و توليد انجام شده اين شركتها در سال 2004 به پيوست شماره 6   ميباشد. همانطور كه در جدول شماره 6 مشاهده ميگردد در سال 2004 اين شركتها  2 ميليون تن ( حدودآ 11 درصد ظرفيت) توليد نموده اند كه علت عمده آن اولا قديمي بودن کارخانه ها ثانياً صدمات ناشي از جنگ به اين كارخانجات و ثالثاٌ كمبود برق ميباشد و عمده توليدات اين شرکتها در شمال شرقي و جنوب شرقي عراق بوده و اگر ظرفيت شركتهاي توليدي كه در فاصله كمتر از  250 كيلومتر مستقيم با مرز ايران را بخواهيم، در حدود  12 ميليون تن ميباشد . البته توليد سيمان عراق در سال 2006 به 5/5 ميليون تن رسيد . بودجه براي خريد و توليد سيمان عراق طبق اطلاعات ارائه شده از شركت CES به نقل از وزارت بازرگاني آمريكا بودجه سالانه به منظورتوليدوخريد و بازسازي کارخانجات ، سالانه يك ميليارد دلار ميباشد .      نياز كشور حداقل سالانه 24 ميليون تن سيمان برآورد گرديده است . حال اگر فرض كنيم اين كشور بتواند با راه اندازي كارخانجات جديد و راه اندازي بعضي از كارخانجات قديمي ظرفيت خود را تا سال 1390 به 18 ميليون تن برساند، نياز اين كشور حداقل 6 ميليون تن سيمان خواهد بود . لازم به توضيح است كه عمده مصرف سيمان در حال حاضر در شمال عراق و مناطق شرقي عراق ميباشد كه با كشور عزيزمان هم مرز بوده و موقعيت صادرات براي شهرهاي مركزي و جنوب شرقي عراق مطلوب ميباشد . جغرافياي مكان تقريبي شركتهاي توليدكننده سيمان عراق نزديك به مرز ايران تا فاصله حدود 250 كيلومتر در نقشه موقعيت شركتهاي توليدي سيمان ايران و عراق به پيوست ميباشد.در حال حاضر عمده صادر كنندگان به كشور عراق ، تركيه ، هند ، چين ميباشند.
 
  توانائي هاي كشورهاي همسايه جهت صادرات
الف: كشورهاي حوزه خليج فارس همانطور كه در پيوست شماره 7 قيد گرديده كشور عربستان در سال 1390 حدوداٌ 28 ميليون تن مازاد توليد و امارات متحده عربي در حدود 31 ميليون تن مازاد توليد خواهد داشت (بر اساس گزارش سمينار در اسفند ماه 85 در كشور دوبي) و 14 ميليون تن كسري كشورهاي قطر، كويت، عمان و عراق خواهد بود. ب: پاکستان : کشور پاکستان با ظرفيت 21 ميليون تن توليد يكي از صادر كنندگان به کشور افغانستان و دبي و بنگلادش بوده در سال 2006 سه ميليون تن صادرات کشور پاکستان بوده كه به همين ميزان نيز كسري در کشور وجود داشته است پاکستان از موقعيت مناسبي براي صادرات به دبي و افغانستان برخوردار است . ج: تركيه : تركيه با داشتن توان توليدي 43 ميليون تن كلينكردر سال 1390، در شمال غربي كشورمان در مجاورت كشور آذربايجان و اروپا قرار دارد. صادرات اين كشور عمدتاٌ به كشورهاي اروپائي به ويژه كشورهاي حوزه درياي مديترانه ميباشد و بازارهاي عراق و آذربايجان نيز دور از دسترس اين كشور نبوده و بنظر ميرسد قيمت در بخش اروپائي بهتر باشد . در كشورهاي تازه استقلال يافته آسياي ميانه تقريباٌ توليد و مصرف برابر بوده و نياز خود را عمدتاٌ از طريق ازبكستان و روسيه تامين مي نمايند به استثناء آذربايجان .
نياز كشورهاي همسايه
برآورد نياز كشورهاي همسايه بر اساس اطلاعات ارائه شده در سال 2010 بشرح زير ميباشد : اعضاي پيمان خليج فارس 14 ميليون تن سيمان در سال 2010 نياز به واردات برآورد گرديده در حاليكه مازاد توليدي نيز برابر 59 ميليون تن وجود دارد.( پيوست شماره 7 )  كشور عراق 6 ميليون تن سيمان در سال 2010 نيازبه واردات برآورد گرديده( پيوست شماره 7 ) كشور افغانستان 3 ميليون تن در سال 2010 نياز به واردات برآورد گرديده ( نقل از راهنماي صنايع ايران ) كشورهاي آسياي  ميانه 5/0 ميليون تن سيمان در سال نياز به واردات برآورد گرديده ( نقل از راهنماي صنايع ايران ) در كشور آذربايجان 6/1 ميليون تن سيمان در سال نياز به واردات برآورد گرديده ازسال 2008
بررسي بازار سيمان توليدي ايران
  بررسي توليد سيمان ايران در سال 1386 و پيش بيني در سال 1390 در پيوست شماره  4 و3 : -  ظرفيت توليد كارخانجات راه اندازي شده تا ( آذرماه 1387 ) بميزان 1/52 ميليون تن سيمان سالانه ميباشد.  -  طرح هاي توسعه و كارخانجات جديد كه تا سال 1390 راه اندازي ميگردد6/34 ميليون تن برآورد گرديده. لذا ظرفيت توليد و طرح هاي توسعه و كارخانجات جديد  در سال 1390 حدود 7/86 ميليون تن سيمان برآورد   ميگردد. ضمناً  1) بدلايل مختلف برخي از طرحهاي مذكور راه اندازي نخواهد شد . 2 ) برخي از خطوط قديمي سيمان  ميبايست از مدار توليد خارج گردد( حدودا 2.8 ميليون تن سالانه) 3) حدودا 5% افزودني ( گچ ، پوزلان ، آهك خالص ، سرباره كوره ... ) به ظرفيت كلينكر اضافه ميگردد با توجه به مطالب فوق اگر کليه کارخانجات با 90% ظرفيت توليد کنند ، توليد حدود 78 ميليون تن سيمان در سال 1390 برآورد ميگردد .  
  بررسي مصرف سيمان ايران در سال  1390

برآورد جمعيت  در سال 1390
با توجه به اعلام سايت آمار ايران، برآورد رشد جمعيت در سال 1386 به تعداد 71 ميليون نفرميباشد . با در نظر گرفتن رشد سالانه  47/1 درصد ، جمعيت  ايران در سال 1390 بالغ بر 75  ميليون نفر خواهد بود . برآورد مصرف بر اساس مصرف سرانه (بر اساس نرخ رشد سرانه مصرف 13% و 15% طي سالهاي 1385 الي 1390) مصرف  سيمان در سال 1385 طبق اعلام مسئولين برابر با 39 ميليون تن  سالانه مي باشد و با توجه به 70 ميليون نفر جمعيت، مصرف سرانه 550 كيلوگرم ميباشد الف- مطابق منحني پيوست شماره 1/9 اگر برآورد مصرف سرانه با رشد13 درصد در نظر گرفته شود در سال 1390 مصرف سرانه  بالغ بر 1013 كيلوگرم ميگردد كه نياز كشور به سيمان نيز با توجه به برآورد 75 ميليون نفر جمعيت بالغ بر 76  ميليون تن سيمان خواهد بود . بر همين اساس و با فرض توليد کارخانجات با 90% ظرفيت اسمي در سال 1390، جدول پيوست شماره1/10 تهيه و تنظيم شده است. بر پايه محاسبات اين جدول با توليد 78 ميليون تن در سال 1390 مازاد توليد  نسبت به مصرف 3/1 ميليون تن در سال برآورد ميگردد . ب- مطابق منحني پيوست شماره 2/9 اگر برآورد مصرف سرانه با رشد15 درصد در نظر گرفته شود در سال 1390 مصرف سرانه  بالغ بر 1105 كيلوگرم ميگردد كه نياز كشور به سيمان نيز با توجه به برآورد 75 ميليون نفر جمعيت بالغ بر 83  ميليون تن سيمان خواهد بود . بر همين اساس و با فرض توليد کارخانجات با 90%  ظرفيت اسمي در سال 1390، جدول پيوست شماره2/10 تهيه و تنظيم شده است. بر پايه محاسبات اين جدول با توليد 1/76 ميليون تن در سال 1390 کسري توليد  نسبت به مصرف 7/5 ميليون تن در سال برآورد ميگردد .
برآورد مصرف بر اساس آمارتوليد گذشته
نمودار پيوست 11 نشان مي دهد که منحني توليد و مصرف سيمان در کشور از سال 1342 تا 1385 بروي هم منطبق مي باشد. اين بدان معناست که طي 44 سال گذشته در کشور هر چه توليد شده به مصرف رسيده و مقادير صادرات و واردات اين محصول در طي اين سالها نيز اندک بوده است. محاسبه سرانه مصرف سيمان در کشور با استفاده از ميزان مصرف منطبق بر توليد سيمان، قطعاً نمي تواند بيانگر سرانه حقيقي مصرف باشد زيرا تا کنون در کشور بدليل کمبود توليد، مصرف نداشتيم. در صورتي مي توان سرانه مصرف را بطور دقيق محاسبه کرد که در کشور توليد مازاد وجود داشته باشد. در حال حاضر بسياري از طرحها و پروژه هاي عمراني و صنعتي کشور بدليل کمبود سيمان در کشور متوقف مي باشد.
>جدول پيوست12 ، 30 کشور در حال توسعه داراي بيشترين سرانه مصرف سيمان و جدول پيوست 13 ، 30 کشور داراي بيشترين توليد سيمان در جهان را نشان مي دهد. با توجه به سرانه ساليانه  مصرف بالاي 1000 کيلوگرم کشورهاي در حال توسعه و قرار گرفتن کشوري مانند چين با جمعيتي بالغ بر 3/1 ميليارد نفر  و سرانه مصرفي بالغ بر 915 کيلوگرم در رتبه 14 اين ليست و علم به اينکه ايران با مصرف سرانه 550 کيلوگرم در مقام 36 قرار دارد، مي توان دريافت که نياز کشور بيش از آنست که حتي در سال 1390 با توليد بيش از 84 ميليون تن سيمان نيز بتوان پاسخگوي آن بود . زلزله خيز بودن کشور، نياز به بازسازي بافتهاي فرسوده شهري و روستايي را دوچندان کرده است. امري که تاکنون بدليل کمبود مصالح و عمدتاً سيمان به آن پرداخته نشده است . همچنين با توجه به افزايش شديد قيمت نفت، مازاد درآمد نفتي کشور مي بايست صرف طرحهاي عمراني گردد که اين خود نياز به سيمان را در کشور دوچندان خواهد کرد. ضمناً بايد به اين نکته نيز توجه شود كه عمده جايگزين سيمان،  تيرآهن ميباشد كه آن نيز خود در حال رشد قيمت جهاني است . بنا بر مطالب ذکر شده و با توجه به کمبودهاي عرضه سيمان در سالهاي گذشته و پتانسيل مصرف بالاي اين محصول در کشور، مصرف سيمان در کشور حداقل با نرخ 13% و احتمالاً با نرخ بيش از 15% افزايش خواهد يافت. در صورت افزايش با نرخ 13% برآورد مصرف سرانه 1013 کيلوگرم در سال 1390 خواهد بود (مطابق نمودار پيوست 1/9) . محاسبه سرانه مصرف در سال 1390 بر اساس نرخ رشد مصرف سرانه 13% در سال محاسبه گرديده، بسيار بدبينانه بوده و رقم واقعي بسيار بيش از اين خواهد بود. در صورت افزايش با نرخ 15% برآورد مصرف سرانه 1105 کيلوگرم در سال 1390 خواهد بود (مطابق نمودار پيوست 2/9) . جداول پيوست 1/10 و 2/10 نشان مي دهد که در هر دو حالت فوق وضعيت توليد و مصرف سيمان در سال 1390در کشور چگونه خواهد بود . لذا براساس قرائن در سال 1390 نه تنها مازاد توليد وجود نخواهد داشت بلکه کشور با کسري توليد قابل توجهي مواجه خواهد بود  
صادرات ايران در سال 1390
>همانطور كه در بحث نياز كشورهاي همسايه قيد گرديده نياز به سيمان درسال 2010 در منطقه حدود 16 ميليون تن در سال ميباشد كه خود بازار مناسبي براي صادرات ميباشد . جهت تحقق اين امر مي بايست به ايجاد پايانه هاي مناسب علي الخصوص در بنادر توجه نمود كه اين امر توان صادراتي اين كشور را به ساير نقاط جهان از طريق راههاي آبي و زميني تسهيل خواهد نمود .